W Popielec katolicy uczestniczą we mszy świętej, w czasie której kapłan posypuje ich głowy popiołem ze spalonych gałązek, poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku.

Wypowiada przy tym słowa: "Z prochu powstałeś i w proch się obrócisz" lub "Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię". Popiół symbolizuje kruchość ludzkiego życia i pokorę, a także wewnętrzną przemianę człowieka i oczyszczenie.

W tegorocznym orędziu na Wielki Post papież Leon XIV zachęca, aby na nowo zacząć słuchać Słowa Bożego oraz do praktykowania postu, między innymi poprzez powstrzymanie się od złych i raniących wypowiedzi.

Środa Popielcowa jest jednym z dwóch dni, obok Wielkiego Piątku, gdy katolicy podejmują ścisły post. Oznacza to, że wierni powinni zrezygnować z mięsa i mogą zjeść maksymalnie trzy posiłki, w tym jeden do syta. Obowiązkiem postu są objęte osoby od 18 do 60 roku życia, pozostałe są zachęcane do włączenia się w ten akt pokutny.

Okres Wielkiego Postu obliczony na 40 dni (bez niedziel) ma związek z wydarzeniami biblijnymi. Nowy Testament mówi o 40-dniowym poście i kuszeniu Jezusa na pustyni. W Starym Testamencie jest mowa o 40 dniach potopu i 40 latach wędrówki Izraela przez pustynię. Prorok Eliasz idąc na górę Horeb, pościł przez 40 dni.

W tym roku Wielki Post zakończy się w Wielki Czwartek - 2 kwietnia - przed sprawowaną wieczorem Mszą Wieczerzy Pańskiej. W Wielki Czwartek katolicy rozpoczną obchody Triduum Paschalnego, które trwa do Wielkiej Soboty - 4 kwietnia. W Wielki Piątek i Wielką Sobotę obowiązuje post paschalny, który nie ma charakteru pokutnego.

Uroczystości Wielkiej Soboty wprowadzają w Niedzielę Wielkanocną, zwaną też Zmartwychwstaniem Pańskim. W tym roku Niedziela Wielkanocna przypada 5 kwietnia. Wielkanoc jest najstarszym i najważniejszym świętem chrześcijańskim. Upamiętnia misterium paschalne Jezusa Chrystusa - jego mękę, śmierć i zmartwychwstanie.

Popielec został wprowadzony do kalendarza katolickiego w VII wieku przez papieża Grzegorza I. Początkowo popiołem posypywano tylko głowy grzeszników, którzy przygotowali się do sakramentu pokuty. Obrządek ten wobec wszystkich wyznawców wprowadził papież Urban II w 1091 roku.

Sam zwyczaj posypywania głów popiołem na znak żałoby i pokuty jest znany w wielu kulturach i tradycjach, między innymi w starożytnym Egipcie i Grecji. Pojawia się w Biblii, w Księdze Jonasza oraz Joela.

W czasie Wielkiego Postu szaty liturgiczne mają barwę fioletową. W niektóre uroczystości i święta przypadające w tym okresie mogą mieć odmienny kolor, między innymi różowy - w czwartą niedzielę, nazwaną "Leatare", lub czerwony - w niedzielę Męki Pańskiej, czyli Palmową, albo biały - w uroczystość Zwiastowania Pańskiego.

We wszystkie piątki Wielkiego Postu w kościołach jest odprawiana Droga Krzyżowa, a w niedziele - Gorzkie Żale. Praktyką tego okresu jest też liturgia stacyjna, dawniej odbywająca się w Rzymie, a obecnie sprawowana na całym świecie.

Wierni mogą pielgrzymować do 40 wybranych kościołów stacyjnych w diecezji, by wziąć udział we mszy świętej, przystąpić do sakramentu pokuty i uczestniczyć w adoracji Najświętszego Sakramentu. Każdemu dniu Wielkiego Postu został przypisany konkretny kościół.