To prestiżowe wyróżnienie jest przyznawane od 1901 roku, oprócz literatury, także za zasługi na rzecz pokoju oraz za wybitne osiągnięcia naukowe - w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii, a także ekonomii. Zwycięzcy otrzymują medale z wizerunkiem Alfreda Nobla, kaligrafowane dyplomy oraz nagrody pieniężne. W tym roku ich wartość w każdej kategorii wynosi 10 milionów koron szwedzkich (około 950 tysięcy euro) i jest to o milion koron więcej niż w ubiegłym roku.

Literacką Nagrodą Nobla zostało dotąd wyróżnionych 116 osób, w tym pięcioro Polaków - Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska i Olga Tokarczuk. W ubiegłym roku otrzymał ją Austriak Peter Handke.

Laureata literackiego Nobla wyłania Szwedzka Akademia, nie publikując wcześniej nazwisk nominowanych. Jednak krytycy, wydawcy i dziennikarze co roku zastanawiają się, na kogo padnie wybór. W tym roku wśród potencjalnych kandydatów wymieniani są między innymi: pisarka z Karaibów Maryse Condé, znana z powieści "Ja, Tituba, czarownica z Salem", poruszającej temat polowań na czarownice w purytańskiej Ameryce, rosyjska pisarka i działaczka społeczna Ludmiła Ulicka, autorka między innymi książki "Zielony namiot", a także japoński pisarz i eseista Haruki Murakami, który napisał między innymi "Norwegian Wood" i "Kronikę ptaka nakręcacza",
oraz kanadyjska powieściopisarka Margaret Atwood, autorka "Opowieści podręcznej" i "Ślepego zabójcy". W czołówce, ale już z nieco mniejszymi szansami znajdują się: Ngugi Wa Thiong'o, Anne Carson, Javier Marías oraz Ko Un.

Nagrody Nobla zostały ustanowione przez szwedzkiego przemysłowca i wynalazcę dynamitu Alfreda Nobla. Fundusz wyróżnień pochodzi z odsetek od majątku fundatora, a zarządza nim Fundacja jego imienia. Jedynie nagroda dla ekonomistów, której nie ustanowił Nobel, została ufundowana przez Bank Szwecji w 1968 roku.

Nagrody za osiągnięcia naukowe, zgodnie z wolą fundatora, przyznaje Królewska Szwedzka Akademia Nauk. Noble w dziedzinie fizjologii i medycyny przyznaje Instytut Karolinska. Z kolei zwycięzcę literackiego Nobla wyłania Szwedzka Akademia, a Nagrodę Pokojową - Norweski Komitet Noblowski.

Nazwiska wszystkich laureatów tradycyjnie są ogłaszane w październiku, wręczenie wyróżnień odbywa się 10 grudnia, w rocznicę śmierci fundatora.

Szwedzka Akademia przyznająca literacką Nagrodę Nobla jest niezależną Instytucją kulturalną, założoną w 1786 roku przez króla Gustawa III. Kandydatów zgłaszają: poprzedni laureaci, członkowie podobnych akademii w innych państwach, profesorowie literatury i historii literatury z uczelni akademickich, przewodniczący związków pisarzy, PEN-klubów z całego świata, a także członkowie Szwedzkiej Akademii.

Literackiej Nagrody Nobla nie przyznano do tej pory siedmiokrotnie. W 2018 roku stało się tak z powodu skandalu obyczajowego w Szwedzkiej Akademii, wybierającej laureatów. Dopiero rok później wyłoniono dwie osoby - za 2018 rok OlgęTokarczuk, autorkę powieści "Bieguni" i "Księgi Jakubowe", oraz laureata za 2019 rok, którym został austriacki pisarz i dramaturg Peter Handke, autor "Publiczności zwymyślanej" i "Leworęcznej kobiety".

W uzasadnieniu Akademia Szwedzka napisała, że Olga Tokarczuk została uhonorowana Noblem za "narracyjną wyobraźnię, która wraz z encyklopedyczną pasją reprezentuje przekraczanie granic, jako formę życia". Z kolei Peter Handke otrzymał wyróżnienie za "wpływową pracę, która z lingwistyczną pomysłowością bada obrzeża i specyfikę ludzkich doświadczeń".

Dwukrotnie w historii osoby nagrodzone literackim Noblem odmówiły jego przyjęcia. Był to Borys Pasternak, który podjął taką decyzję pod wpływem nacisków władz Związku Radzieckiego, oraz Jean-Paul Sartre, który nie odbierał żadnych nagród za swoją działalność literacką, uznając, że kłóciłoby się to z jego zainteresowaniem filozofią.

Czterokrotnie literacką Nagrodę Nobla przyznano dwóm osobom, w latach: 1904, 1917, 1966 i 1974. Jeden raz nagrodę przyznano pośmiertnie. W 1931 roku otrzymał ją Erik Axel Karlfeldt, członek Akademii pełniący przez 20 lat funkcję jej sekretarza. Był on dwukrotnie nominowany, lecz nie zgadzał się na przyznanie jej samemu sobie. Od 1974 roku statut Fundacji Nobla zabrania pośmiertnych nagród, chyba, że śmierć nastąpiła po ogłoszeniu nazwiska laureata, przed wręczeniem nagrody.